Testy alergiczne: rodzaje, przebieg i przygotowanie

Pod hasłem „testy alergiczne” kryje się kilka zupełnie różnych badań. Jedne wykonuje się na skórze przedramienia, inne z próbki krwi, a najtrudniejsze wymagają obserwacji pacjenta przez kilka godzin. Poniżej opisujemy, czym się różnią, kiedy który ma sens i jak przygotować się do badania, żeby wynik nie był przypadkowy.

Co właściwie badają testy alergiczne

Testy wykrywają jedno zjawisko: obecność przeciwciał klasy IgE skierowanych przeciwko konkretnej substancji. Nie mierzą nasilenia kataru, nie oceniają, jak bardzo swędzi skóra, i nie przewidują, czy następna reakcja będzie ciężka. Pokazują, że układ odpornościowy rozpoznał dany alergen i przygotował się do odpowiedzi.

Stąd bierze się nieporozumienie, które powtarza się w gabinetach niemal codziennie. Pacjent przychodzi z wydrukiem, na którym zaznaczono kilkanaście dodatnich pozycji, i dowiaduje się, że leczenia wymaga jedna. Reszta to uczulenie bezobjawowe: przeciwciała są obecne, ale organizm nie reaguje na kontakt z alergenem. Taki wynik warto znać, bo bywa zapowiedzią objawów w kolejnych latach, jednak sam w sobie nie jest chorobą.

Testu nie interpretuje się w oderwaniu od pacjenta. Ten sam bąbel o średnicy 5 mm znaczy co innego u dziecka z całorocznym katarem i co innego u osoby, która nigdy nie miała objawów.

Punktowe testy skórne

Metoda pierwszego wyboru przy podejrzeniu alergii wziewnej, wykonywana w warunkach ambulatoryjnych i zajmująca wraz z odczytem około pół godziny. Na wewnętrznej stronie przedramienia nanosi się krople wyciągów alergenowych w odstępach mniej więcej trzech centymetrów, po czym przez każdą kroplę przekłuwa się naskórek jednorazowym lancetem. Nakłucie sięga ułamka milimetra i u większości osób przypomina raczej muśnięcie niż ukłucie igłą.

Po piętnastu do dwudziestu minut w miejscu reakcji dodatniej powstaje bąbel otoczony rumieniem. Osoba wykonująca badanie mierzy jego średnicę i porównuje z dwiema kontrolami, które nanosi się zawsze razem z alergenami:

• Kontrola dodatnia to roztwór histaminy o stężeniu 10 mg/ml. Potwierdza, że skóra jest zdolna do reakcji. Brak bąbla w tym miejscu unieważnia całe badanie i najczęściej oznacza, że pacjent nie odstawił leków przeciwhistaminowych.
• Kontrola ujemna, czyli sam rozpuszczalnik, pokazuje, czy skóra nie odpowiada już na samo nakłucie. Odczyn w tym miejscu zdarza się przy dermografizmie i utrudnia ocenę pozostałych punktów.

Za wynik dodatni przyjmuje się bąbel o średnicy co najmniej trzy milimetry większej od kontroli ujemnej. Panel podstawowy obejmuje zwykle od piętnastu do dwudziestu alergenów wziewnych: roztocza kurzu domowego, pyłki drzew wczesnych i późnych, pyłki traw i zbóż, bylicę, alergeny naskórkowe kota, psa i konia oraz zarodniki pleśni z rodzajów Alternaria i Cladosporium.

Testy płatkowe

Zupełnie inna metoda i inny mechanizm choroby. Testy płatkowe wykrywają nadwrażliwość kontaktową typu opóźnionego, która nie ma nic wspólnego z IgE i rozwija się przez wiele godzin po zetknięciu ze skórą. Stosuje się je przy podejrzeniu kontaktowego zapalenia skóry, najczęściej na dłoniach, powiekach i w miejscach kontaktu z biżuterią albo kosmetykami.

Komory z substancjami testowymi przykleja się do skóry pleców na 48 godzin. Pierwszy odczyt następuje po ich zdjęciu, drugi zwykle po 72 godzinach, a przy części alergenów także po tygodniu. Europejska seria podstawowa zawiera około trzydziestu substancji, wśród nich siarczan niklu, chlorek kobaltu, dwuchromian potasu, mieszankę zapachową, kalafonię i parafenylenodiaminę obecną w ciemnych farbach do włosów.

Oznaczenie swoistych IgE z krwi

Jedno pobranie krwi żylnej, wynik po kilku dniach roboczych, żadnych ograniczeń co do przyjmowanych leków. Laboratorium mierzy stężenie przeciwciał IgE wobec pojedynczych alergenów albo całych paneli i podaje wynik w kU/l wraz z klasą od 0 do 6.

Klasa mówi o ilości przeciwciał, nie o ciężkości objawów. Osoba z klasą 2 wobec pyłku traw może mieć wiosną cięższy katar niż ktoś z klasą 4. Z tego powodu wynik laboratoryjny wymaga zestawienia z wywiadem, a przy rozbieżnościach sięga się po diagnostykę komponentową, która wskazuje konkretne białka alergenowe odpowiedzialne za reakcję.

Testy prowokacyjne

Najbardziej wiarygodna, a zarazem najrzadziej wykonywana grupa badań. Polegają na kontrolowanym podaniu alergenu i obserwacji reakcji. Prowokację donosową i dospojówkową przeprowadza się ambulatoryjnie, natomiast prowokację pokarmową oraz lekową wyłącznie w ośrodku z zapleczem umożliwiającym leczenie wstrząsu anafilaktycznego.

Prowokacja pokarmowa metodą podwójnie ślepej próby z kontrolą placebo pozostaje złotym standardem w rozpoznawaniu alergii pokarmowej, choć ze względu na czas i wymagania organizacyjne stosuje się ją głównie tam, gdzie wynik przesądza o wieloletniej diecie eliminacyjnej u dziecka.

Jak przygotować się do badania

1. Leki przeciwhistaminowe odstawia się zwykle na 5 do 7 dni przed testami skórnymi. Niektóre preparaty blokują reakcję dłużej, dlatego termin zawsze potwierdza lekarz kierujący.
2. Maści ze sterydem nie nakłada się na przedramiona przez tydzień przed badaniem. Miejscowa sterydoterapia osłabia odczyn.
3. Leków przewlekłych nie odstawia się samodzielnie. Dotyczy to zwłaszcza sterydów wziewnych, leków na nadciśnienie i preparatów psychotropowych. Beta-blokery i inhibitory ACE wymagają osobnej decyzji lekarza.
4. Ubranie z krótkim rękawem albo takie, które da się łatwo podwinąć powyżej łokcia.
5. Lista objawów spisana wcześniej: kiedy się pojawiają, w jakim miejscu, po jakim czasie ustępują, co je nasila. To ona ukierunkuje dobór panelu.

Czego testy alergiczne nie rozstrzygną

Nie każda reakcja po jedzeniu czy kontakcie z substancją jest alergią. Testy oparte na IgE nie wykryją nietolerancji laktozy, celiakii, nadwrażliwości na histaminę zawartą w produktach ani reakcji na salicylany i konserwanty. Nie służą też do rozpoznawania nadwrażliwości niealergicznej na leki, w tym na niesteroidowe leki przeciwzapalne, gdzie mechanizm jest zupełnie inny.

Osobna kategoria to badania oferowane komercyjnie poza medycyną opartą na dowodach: oznaczanie IgG wobec pokarmów, testy biorezonansowe, analiza włosa. Towarzystwa alergologiczne w Europie i Ameryce Północnej zgodnie odradzają opieranie na nich decyzji żywieniowych, ponieważ obecność IgG świadczy o kontakcie z pokarmem, a nie o chorobie.