Atopowe zapalenie skóry: pielęgnacja, leczenie i zaostrzenia

Atopowe zapalenie skóry to przewlekła choroba zapalna przebiegająca z uporczywym świądem i nawrotami. U jej podłoża leży uszkodzenie bariery naskórkowej, przez które skóra traci wodę i łatwiej reaguje na czynniki drażniące.

Obraz choroby zmienia się z wiekiem

• Niemowlęta: sączące, zaczerwienione zmiany na policzkach, czole i owłosionej skórze głowy, później na prostownikach kończyn.
• Dzieci: zmiany przenoszą się w zgięcia łokciowe i podkolanowe, na nadgarstki, kark i powieki. Skóra staje się szorstka i pogrubiała.
• Młodzież i dorośli: zajęcie dłoni, twarzy, szyi i górnej części tułowia, ze znaczną suchością i zliszajowaceniem od przewlekłego drapania.

Wspólnym mianownikiem pozostaje świąd, który nasila się wieczorem i utrudnia zasypianie. Drapanie uszkadza naskórek, co nasila zapalenie i prowadzi do kolejnego świądu. Przerwanie tego mechanizmu jest głównym celem leczenia.

Pielęgnacja: podstawa, nie dodatek

1. Emolienty codziennie, także w okresie bez zmian. Zalecana ilość u dziecka to około 150 do 250 gramów tygodniowo, u dorosłego nawet 500 gramów. Niedostateczna ilość jest najczęstszą przyczyną nieskuteczności pielęgnacji.
2. Kąpiel krótka, letnia, trwająca do dziesięciu minut, w wodzie o temperaturze około 33 stopni, z emolientowym środkiem myjącym zamiast zwykłego mydła.
3. Emolient w ciągu trzech minut po kąpieli, na lekko wilgotną skórę, żeby zatrzymać wodę w naskórku.
4. Bawełna zamiast wełny i syntetyków, pranie bez płynu zmiękczającego, dokładne wypłukanie.
5. Krótko obcięte paznokcie, a u małych dzieci bawełniane rękawiczki na noc w okresie nasilonego świądu.

Leczenie zaostrzeń

• Miejscowe glikokortykosteroidy o sile dobranej do lokalizacji: słabsze na twarz i fałdy, silniejsze na dłonie i stopy.
• Inhibitory kalcyneuryny do stosowania miejscowego, przydatne zwłaszcza na twarzy, powiekach i w okolicach wrażliwych oraz w terapii podtrzymującej.
• Terapia proaktywna, czyli stosowanie leku przeciwzapalnego dwa razy w tygodniu na miejsca typowych nawrotów, nawet gdy skóra wygląda dobrze.
• Opatrunki wilgotne przy ciężkich zaostrzeniach, zakładane pod nadzorem.
• Leczenie ogólne w postaci fototerapii albo terapii biologicznej w przypadkach opornych, prowadzone w ośrodkach specjalistycznych.

Rola alergii

Atopowe zapalenie skóry nie jest alergią w ścisłym znaczeniu, choć często jej towarzyszy. U części dzieci z ciężkim przebiegiem uczulenie pokarmowe rzeczywiście nasila zmiany skórne, ale eliminacja pokarmu ma sens wyłącznie wtedy, gdy związek został potwierdzony. Diety wprowadzane na podstawie samych dodatnich wyników laboratoryjnych, bez odniesienia do objawów, częściej szkodzą niż pomagają.

U starszych dzieci i dorosłych istotniejsze bywają alergeny wziewne, przede wszystkim roztocza kurzu domowego, oraz alergia kontaktowa na składniki kosmetyków i konserwanty. Przy podejrzeniu tej ostatniej wykonuje się testy płatkowe.

Powikłania i sygnały ostrzegawcze

Uszkodzona bariera naskórkowa sprzyja zakażeniom. Nadkażenie bakteryjne objawia się sączeniem, żółtymi strupami i bolesnością, natomiast rozsiew wirusa opryszczki daje obraz drobnych, bolesnych pęcherzyków z gorączką i wymaga pilnej konsultacji. Szybko narastające zmiany z ogólnym pogorszeniem samopoczucia zawsze wymagają oceny lekarskiej.