Alergia pokarmowa: objawy, diagnostyka i dieta eliminacyjna

Alergia pokarmowa dotyczy znacznie mniejszej części populacji, niż wynika z deklaracji pacjentów. Większość reakcji po jedzeniu ma inne podłoże: nietolerancję, nadwrażliwość niealergiczną albo zbieg okoliczności. Rozdzielenie tych sytuacji jest głównym zadaniem diagnostyki.

Alergia, nietolerancja, nadwrażliwość

Najczęstsze alergeny pokarmowe

Lista różni się w zależności od wieku. U niemowląt i małych dzieci dominują białka mleka krowiego i jajka, u dorosłych orzechy, owoce morza oraz reakcje krzyżowe związane z alergią na pyłki.

• Mleko krowie, najczęściej u niemowląt. Znaczna część dzieci nabywa tolerancję do wieku przedszkolnego.
• Jajko kurze, przede wszystkim białko. Część dzieci toleruje jajko poddane długiej obróbce termicznej, na przykład w wypiekach.
• Orzechy arachidowe i orzechy drzew, uczulenie zwykle trwałe i najczęściej związane z ryzykiem reakcji ciężkich.
• Ryby i owoce morza, z uczuleniem utrzymującym się przez całe życie.
• Pszenica i soja, częściej u dzieci.
• Owoce i warzywa w mechanizmie krzyżowym z pyłkami, zwykle z objawami ograniczonymi do jamy ustnej.

Objawy

Reakcja IgE-zależna pojawia się zwykle w ciągu kilkunastu minut do dwóch godzin od spożycia i obejmuje jeden lub kilka układów naraz.

• Skóra: pokrzywka, świąd, obrzęk warg i powiek, zaostrzenie wyprysku.
• Jama ustna: świąd, mrowienie, uczucie pieczenia podniebienia.
• Przewód pokarmowy: wymioty, kurczowe bóle brzucha, biegunka.
• Drogi oddechowe: katar, kaszel, świszczący oddech, chrypka.
• Układ krążenia: bladość, zawroty głowy, spadek ciśnienia, omdlenie.

Diagnostyka

1. Wywiad z dokładnym opisem reakcji: co, ile, po jakim czasie, jakie objawy, czy powtarzalne, czy towarzyszył wysiłek albo alkohol.
2. Dzienniczek żywieniowy prowadzony przez dwa do czterech tygodni, obejmujący posiłki i objawy wraz z godzinami.
3. Oznaczenie swoistych IgE dla podejrzewanych pokarmów, a nie dla całych paneli. Szeroki panel niemal zawsze zwróci wyniki dodatnie bez znaczenia klinicznego.
4. Testy skórne, w tym metodą prick by prick ze świeżym produktem, przydatne zwłaszcza przy owocach i warzywach.
5. Diagnostyka komponentowa przy orzechach i mleku, pozwalająca oszacować ryzyko reakcji ciężkiej.
6. Próba eliminacji i prowokacji prowadzona pod nadzorem lekarza, pozostająca ostatecznym rozstrzygnięciem.

Dieta eliminacyjna z głową

Usunięcie pokarmu z jadłospisu nie jest działaniem obojętnym, zwłaszcza u dziecka w okresie wzrostu. Eliminacja mleka bez odpowiedniego zastąpienia prowadzi do niedoboru wapnia, a wykluczenie kilku grup produktów naraz zwiększa ryzyko niedożywienia i zaburza relację z jedzeniem.

Dieta powinna być możliwie wąska, czyli obejmować wyłącznie potwierdzony alergen, a nie całą grupę produktów na wszelki wypadek. Powinna być też okresowo weryfikowana: przy alergii na mleko i jajko kontrolę planuje się zwykle co 12 do 24 miesięcy, ponieważ znaczna część dzieci nabywa tolerancję.

Osobną sprawą są badania oferowane komercyjnie jako diagnostyka nietolerancji pokarmowych, oparte na oznaczaniu IgG. Towarzystwa alergologiczne odradzają opieranie na nich decyzji żywieniowych, ponieważ obecność IgG wobec pokarmu świadczy o jego spożywaniu, a nie o chorobie.